Wat zijn executieve functies?

Plannen, organiseren, metacognitie, inhibitie, werkgeheugen, emotieregulatie enzovoort: allemaal begrippen die leerkrachten in het basisonderwijs en docenten op het voortgezet onderwijs wel eens om de oren gezwaaid krijgen. We hebben het hier natuurlijk over executieve functies. Of in gewoon Nederlands: de regelfuncties van het brein. Die functies die we nodig hebben om een ‘probleem’ op te lossen, zoals ’s ochtends op tijd op school verschijnen, het juiste hoofdstuk leren voor een geplande toets of van de supermarkt thuiskomen met alle boodschappen. Wellicht valt het jou ook op, maar het lijkt wel of iedereen over executieve functies praat.

Zelfs de kassajuffrouw heeft het tegen haar collega, terwijl ze mijn boodschappen scant, over volhouden en focus.

Ik ben dan ook razend enthousiast over het concept executieve functies. Misschien dat ik daarom inzie dat executieve functies overal om ons heen zijn en niet alleen in een klas aan de orde komen.

No alt text provided for this image

Bij het horen van de term executieve functies denk je wellicht niet aan een relatie met het leren en ontwikkelen. De term executief doet je wellicht denken aan een uitvoerder op een bouwplaats of een manager of een directeur van een grote multinational. De term executieve functies komt uit de neuropsychologie. Het gaat hier om functies, zeg maar vaardigheden, die je nodig hebt om te handelen. Je uitvoering dus. Voor het gemak wordt ook wel eens over regelfuncties van het brein gesproken. Dawson en Guare (2019) hanteren de volgende definitie: “Executieve functies is een neuropsychologisch concept dat verwijst naar de hogere cognitieve processen die nodig zijn om activiteiten te plannen en te sturen, bijvoorbeeld taakinitiatie en doorzettingsvermogen, werkgeheugen, volgehouden aandacht, het monitoren van de prestaties, onderdrukking van impulsen en doelgericht doorzettingsvermogen”. 

Als je dat hoort, is de link met leren en ontwikkelen je vast meer dan duidelijk. Wellicht besef je je dat executieve functies continu nodig zijn om de dag door te komen. Bij zelfs de ogenschijnlijk kleine taakjes gebruiken we de regelfuncties. Je beseft je vast ook dat problemen met executieve functies heel erg belemmerd kunnen zijn. We signaleren kinderen die niet weten hoe ze een taak aan moeten pakken, moeite hebben om niet voor hun beurt te praten en niet in staat zijn om emoties te reguleren. Dat zien we niet alleen op school, maar ook thuis.

Problemen met executieve functies is geen diagnose; het is een beschrijving. Het gaat om problemen met een verzameling vaardigheden (Cooper-Kahn & Dietzel, 2014). Soms wordt er een onderscheid gemaakt in ‘koude’ en ‘warme’ executieve functies. Hebben we het over ‘koude’ executieve functies, dan bedoelen we die executieve functies die over denken gaan, zoals plannen, organiseren, time-management, werkgeheugen en metacognitie. Met ‘warme’ executieve functies bedoelen we de functies die gaan over gedrag en emotie, zoals respons-inhibitie, volgehouden aandacht, taakinitiatie, flexibiliteit, doelgericht doorzettingsvermogen en emotieregulatie (Dawson & Guare, 2019; Cooper-Kahn & Foster, 2015). 

No alt text provided for this image

Er zijn verschillende executieve functies. In de wetenschap worden door verschillende wetenschappers verschillende ‘indelingen’ gebruikt. Alle wetenschappers die executieve functies onderzoeken zijn het in ieder geval eens over de volgende drie: werkgeheugen, inhibitie en flexibiliteit. Wij hanteren de indeling van Dawson en Guare (2019). Zij onderscheiden elf executieve functies, te weten: werkgeheugen, respons-inhibitie, flexibiliteit, time-management, planning, organisatie, emotie-regulatie, volgehouden aandacht, doelgericht doorzettingsvermogen, taakinitiatie en metacognitie. Al deze vaardigheden heb je nodig om tot handelen te komen. De ontwikkeling hiervan start al in de baarmoeder en duurt voort gedurende de adolescentie. Je zou kunnen zeggen dat met een jaar of twintig het meeste executieve-functie-werk door het brein gedaan is.

Je weet nu wat executieve functies zijn. Ben je benieuwd naar waar kinderen tegenaan kunnen lopen als het om executieve functies gaat? Daar hebben we het over in een volgend blog!

Bovenstaand stuk is eerder gepubliceerd op het LinkedIn-profiel van Esther Monfils (2017). Verwijzingen naar literatuur zijn aangepast naar recentere uitgaven. In Breinhelden spreken we niet van executieve functies, maar van Breinkrachten. Dat praat makkelijker met kinderen.

Esther Monfils

Esther Monfils schreef samen met Belinda Herrewijn Breinhelden. Ze werken beiden bij De Praktijk4Kids. Esther heeft ervaring in het basisonderwijs als leraar, RT-er en IB-er. Nu werkt zij als Orthopedagoog Leerproblemen en verzorgt zij diagnostiek en behandeling bij kinderen bij wie het leren niet vanzelf gaat. Esther traint schoolteams en leraren op het gebied van Breinhelden, executieve functies, mindset, hoogbegaafdheid en leerproblemen. Dat doet zij met veel enthousiasme en energie.

Wil je onze boekpresentatie zien?

Wil je de boekpresentatie zien van het Breinheldenprogramma?

Klik hier!

Nu ook workshops online per open inschrijving

Volg de workshop online per open inschrijving! Leer meer over hoe je Breinhelden kunt inzetten.

Klik hier voor meer informatie en aanmelden!

We social!